Maak je stem relevant. #safepassage

Dit stukje gaat over Ai Weiwei en zijn tentoonstelling #safepassage in het Foam (Fotografiemuseum Amsterdam). Maar het wil daarmee niet de zoveelste tentoonstellingsrecensie zijn. Het gaat nu eigenlijk over iets anders. Over kunst en politiek en over je stem relevant maken.

Ai Weiwei (1957) is kunstenaar en politiek activist ineen. In zijn werk schuwt hij de confrontatie niet. Vragen oproepen, ziet hij als zijn hoofdtaak. “Ik maak mijn werk zodat anderen er kritiek op kunnen leveren. Ik ben erg tevreden met die kritiek”, zei Weiwei onlangs in het televisieprogramma College Tour. Vragen oproepen, dat betekent urgentie leggen in wat je doet. Zonder urgentie, of relevantie heb je niets. Dan ben je gewoon iemand die misschien mooie tekeningen maakt maar in elk geval geen goede kunstenaar, aldus Weiwei. Een goede kunstenaar is volgens hem diegene die zijn stem verheft, zich uitspreekt en de mensen een andere blik op de wereld biedt. Spreek je uit én beargumenteer. Publiekelijk, bedoeld voor een openbare discussie. Maak je stem relevant.

​Voor Weiwei zit die relevantie (bijna) altijd in het politieke. Niet alleen werk en leven is één maar ook kunst en politiek. Het loopt in elkaar over en is met elkaar verweven. Het heeft hem 81 dagen eenzame opsluiting opgeleverd en tot op de dag van vandaag, voortdurend toezicht. Maar dat stopt hem dus niet. Nadat hij vorig jaar eindelijk zijn paspoort terugkreeg, is hij meteen aan het reizen geslagen. Naar de vluchtelingenkampen rond de Middellandse zee om daar met eigen ogen de tragische omstandigheden te zien en vast te leggen. Want niet alleen werk en leven, kunst en politiek zijn één maar ook de hele wereld is één. “Europa en China, dat is dezelfde conditie”, zei hij in hetzelfde programma. De wereld houdt niet op bij je eigen land. Wat elders in de wereld gebeurt, moet je je aantrekken. 

​Dus voor Ai Weiwei is kunst heel vaak politiek. Maar niet alle uitgebeelde politieke, activistische statements zijn altijd meteen ook kunst. Ergens daar in het midden verschuift het van het één naar het ander. Toen ik een paar jaar geleden in Berlijn als onderdeel van een expositie mensen van de occupy-beweging (ken je het nog?) in hangmatten zag slapen, had dat naar mijn idee weinig met kunst te maken. Volgens mij had niemand daar een art performance bij in zijn hoofd. Nee, dat was puur politiek. 

​Hoe zit het dan met snapshot-foto’s van wereldproblematiek, gemaakt met je mobieltje? Is dat een puur politiek statement? Wanneer wordt dat kunst en wanneer blijft het bij kiekjes? 

​In het Foam toont de eerste zaal foto’s van Weiwei waarop hij de mensen die hém nog altijd in de gaten houden, fotografeert. Het is in feite de surveillant die wordt gesurveilleerd. Een sterk statement dat nog sterker wordt wanneer je de beveiligingscamera’s van het museum ziet hangen. Het museum surveilleert de bezoeker die surveilleert hoe Weiwei zijn surveillanten surveilleert. Het droste-cacao effect noemen ze dat toch?

​De volgende twee zalen laten duizenden iphone-foto’s zien die Ai Weiwei maakte op Lesbos en in de vluchtelingenkampen rond de Middellandse zee en daarbuiten. Van een statistisch probleem met overweldigende schaal waarin het gevaar schuilt dat alles verwordt tot cijfers, geeft hij hiermee de mensen om wie het gaat een gezicht. En daarom zijn het 16.000 foto’s. Maar het hadden er ook 160.000 kunnen zijn. Of 16 miljoen. Dat is om het even. Weiwei legt gezichten in die overweldigende schaal.

​In die zalen, die letterlijk behangen zijn met de foto’s, liggen in het midden op de vloer reddingsbanden van marmer. Weiwei werkt vaker met marmer. Om de eeuwenoude ambacht van het bewerken van deze steensoort te zetten tegenover de boodschap die hij met het werk wil overbrengen. En tegelijkertijd brengt hij met het marmer ook een tegenstelling aan tussen het onderwerp dat wordt verbeeld en het materiaal waarmee dit vorm wordt gegeven. Hier werkt dat op verschillende manieren. Als eerste is er de tegenstelling tussen de eigenschappen: zacht, dof, meebuigend (van de zwemband) tegenover hard, glanzend, inflexibel (van het marmer). En er is – als tweede – een tegenstelling tussen de associaties: de zwemband heeft de associatie met ‘gered moeten worden’ en het marmer heeft de associatie met luxe. En een zwemband van marmer drijft niet, zinkt meteen naar de bodem. Waarmee Weiwei ook het verhaal verbeeldt van de talloze mensen die het niet hebben gered en in een groter geheel, hoe die zwembanden daarmee symbool staan voor de symptoombestrijding. Met zwembanden uitdelen, wordt de problematiek niet opgelost. 

​Het vormt bij elkaar een schrijnend, indringend geheel wat mij deed bedenken dat het antwoord op de vraag waarmee ik naar binnen ging, misschien niet zo relevant is. Ik kwam naar buiten en deze meneer had vragen bij mij opgeroepen en mij aan het denken gezet. Op weer een nieuwe manier. Naast de stukken die je in de krant leest of de beelden die je op het journaal ziet heeft Ai Weiwei op zijn manier de vluchtelingenproblematiek aan de orde gesteld en ons als bezoeker een nieuwe blik geboden.

​Het leidt tot de slotsom dat de vraag zelf soms relevanter kan zijn dan het antwoord er op. En dan komen we weer uit bij het begin. Goede kunst roept vragen op. 

​En Ai Weiwei houdt scherp. Toch een beetje een recensie…

***

#safepassage. Met een hashtag als verwijzing naar Weiwei's gebruik van social media als platform voor zijn ideeën, communicatie en informatie-uitwisseling. Ai Weiwei is te volgen via @aiww (twitter), Ai Weiwei Camps (facebook), aiww (instagram).

Tot en met 7 december bij Foam Fotografiemuseum Amsterdam. 

Alles stroomt, alles verandert. En ook weer niet.

Een tijdje geleden zag ik een videofragment van Charles "Lil Buck" Riley waarin hij zijn interpretatie van De stervende zwaan danste. Het kwam naar voren tijdens een programma(onderdeel) van debatcentrum De Balie waar aan een aantal panelleden de vraag werd gesteld welk kunstwerk volgens hen in de canon van de hedendaagse Europese kunst zou moeten komen. Een vraag die allerlei vragen oproept en waar ter plekke dan ook op verschillende manieren op werd gereageerd. Wat is kunst, wat is Europa en wat is Europese kunst? Is dat kunst gemaakt in Europa, kunst tentoongesteld in Europa, kunst van een in Europa geboren kunstenaar? Et cetera. Eén van de panelleden gaf aan dat dit óók een moeilijk te beantwoorden vraag is omdat bijvoorbeeld bij ballet of dans, een stuk dat je nu in de canon zou kunnen stoppen er over 100 jaar misschien wel heel anders uitziet. 

Onlangs zag ik de oorspronkelijke uitvoering van De stervende zwaan, door Anna Pavlova in 1905. De choreograaf Fokine schreef in dat jaar dit drie minuten durende stuk speciaal voor haar. Hij zette het op Le Cygne (De zwaan), een cello-solo uit het Carnaval der dieren (1886) van Camille Saint-Saens. Voor de goede orde, de stervende zwaan komt dus niet uit Het zwanenmeer (1877) van Tsjaikovski. Ze heeft daar overigens later - in sommige producties van dat stuk - wel haar weg gevonden maar uitleggen hoe dat zit, voert voor nu te ver en hoe het ook zij, als solo van Fokine of verweven in het ballet van Tsjaikovski, het stuk is in de loop der tijd ontelbare keren uitgevoerd (alleen door pavlova al 4000 keer) met telkens verschillende bewerkingen, nuances en interpretaties. Met als ultiem voorbeeld die van Lil Buck, een urban dancer die je ook voorbij ziet vliegen in gelikte videoclips en snelle commercials. Maar zijn versie van de stervende zwaan is daarentegen van een ingetogen schoonheid waar zwaartekracht, gewrichten en maximale rekbaarheid van spieren geen rol lijken te spelen. Wat overigens geldt voor alle Odettes, Odiles en Siegfrieds van deze wereld. Zowel de uitvoering door Pavlova als die van Buck ontroeren. Kijk maar.

Anna Pavlova danste haar zwaan in 1905. Lil Buck de zijne een dikke eeuw later. Hoeveel verandert er in 100 jaar? Heel veel dus. Het verhaal blijft hetzelfde maar de interpretatie ervan en de vorm waarin zij wordt gegoten, verandert. Niet alleen door de verschillende personen c.q. gezelschappen (zoveel gezelschappen, zoveel uitvoeringen) maar ook door de tijd. Danstechnieken verfijnen en ook de tijdsgeest doet een duit in het zakje. Alles is aan verandering onderhevig.

Van het water waarin (of waarbij) de zwaan sterft, naar het water van Heraclitus is in dit geval een kleine stap. Deze filosoof gebruikte in ongeveer de vijfde eeuw voor Christus al de rivier als metafoor om uit te leggen hoe wijzelf en alles om ons heen continu verandert. De rivierbedding blijft hetzelfde, het water dat er doorheen stroomt is echter telkens 'nieuw' water. Volgens Heraclitus kan je dus niet tweemaal in dezelfde rivier stappen. Het water waar je nu instapt is niet hetzelfde water als waar je gisteren je voeten inzette. En ook jijzelf bent niet dezelfde persoon die je de dag ervoor was. Kortom, panta rhei, alles stroomt. πάντα ῥεῖ

De zwanen van Buck en Pavlova zijn twee mooie verbeeldingen van dit idee. Verschillende tijden en verschillende invullingen van één en hetzelfde onderwerp. Het verhaal staat vast, de zwaan sterft. Maar de zwaan van nu is een andere dan de zwaan van toen. In de 'urban language' van nu: alles is 'echt wel flex'... En dát, is dan eigenlijk weer niets anders dan toen 2500 jaar geleden Heraclitus zei: alles bevindt zich in een toestand van flux. ​

De u is een e geworden maar het principe staat nog steeds. Alles verandert. Behalve het idee dat alles verandert. Scherp blijven dus!

***