Kunstkwesties
  • home
  • over
  • blog
  • beeld
  • contact

Rembrandt aan de muur en Mondriaan op je servies.

5/22/2016

 
Over aura en maakbaarheid.
Zeventig jaar na de dood van een kunstenaar vervallen de auteursrechten van de erfgenamen en mogen de kunstwerken van zijn hand vrijelijk worden gebruikt. Dat betekent posters en Ipad-hoesjes! Musea haken hier massaal op in en 'open source' is de trend. Kunstwerken van 70 jaar geleden overleden kunstenaars worden online gezet en zijn free downloadable. Zo heeft bijvoorbeeld het Rijksmuseum voor iedereen een eigen Rijksstudio waar jezelf aan de slag kunt met het door jou gekozen kunstwerk. Voor op je T-shirt of zelfs op je auto.  En het Van Gogh Museum biedt 'echte' 3D-reproducties aan van de slaapkamer of de zonnebloemen van Van Gogh. 'Praktisch onmogelijk van het echt te onderscheiden'.
Tja, is dat zo? Er gaat een verhaal over een man met een echte Mondriaan thuis aan de muur. Zijn vrienden vragen hem of hij dat nu echt zo veel waard vindt en of een exacte kopie niet hetzelfde zou werken. De man betoogt vurig waar voor hem de waarde van het origineel in zit en hoezeer het schilderij hem raakt. Zonder dat hij het merkt, verwisselen zijn vrienden het origineel voor een reproductie en wanneer ze enige tijd later weer eens met zijn allen dineren, bekent hij zijn gasten dat hij er sinds hun vorige diner nog veel over heeft nagedacht en moet bekennen dat inderdaad de laatste tijd zijn Mondriaan hem toch minder doet...
Het is een intrigerende anekdote die gaat over het wezen van de kunst en de kwestie of er een verschil bestaat tussen origineel en kopie en waar dat verschil dan in zit.
Vorige maand werd 'The Next Rembrandt' onthuld. Een nieuw portret van een man met hoed en kraag en geschilderd - zo lijkt het - door Rembrandt. Het is alleen geen schilderij maar een 3D print, bestaande uit 148 miljoen pixels, gebaseerd op 168.263 onderdelen verkregen uit analyse van 346 schilderijen van Rembrandt. Een enorme klus, gezamenlijk geklaard door ING, Microsoft, TU Delft en het Mauritshuis. Een nieuwe 'Rembrandt', zonder verf en penseel maar met 'deep learning-algoritmes' en herkenningstechnieken. Lees de technische kant van het verhaal op de site van www.nextrembrandt.com of bekijk dit filmpje:
De insteek van The Next Rembrandt is ongetwijfeld om te bekijken en te laten zien wat er allemaal kan met computermodellen en -technieken maar tegelijkertijd wordt het project wel aan de man gebracht met de vraag: 'Kan de grote meester weer tot leven worden gebracht om nog één kunstwerk te maken?'
Foto
Ook hier weer de kwestie van origineel en reproductie. Of beter, van origineel en nieuw nagemaakt. Het is een onderwerp waar Walter Benjamin in 1936 zich al over boog in het essay Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid. (Voor een versie van het essay -*noot- zie hier.) Houdt het kunstwerk zich staande in een tijd waarin technische reproductiemogelijkheden zich in rap tempo ontwikkelen en wat doen deze ontwikkelingen met de status van het originele kunstwerk? 
Benjamin beschrijft hoe het origineel zich van een reproductie onderscheidt door het aura dat zij in zich draagt. Het aura van een werk zit hem onder andere in 'echtheid'. Sleutelwoorden zijn uniciteit, authenticiteit en het 'hier en nu van het kunstwerk - zijn unieke bestaan op de plaats waar het zich bevindt.' Het origineel heeft geschiedenis in zich; haar ontstaansgeschiedenis en de weg die zij sinds haar ontstaan heeft afgelegd (haar fysieke conditie en veranderingen in eigendom). Een reproductie ontbeert al deze eigenschappen. Het origineel nodigt ons uit tot contemplatie terwijl een reproductie ons vluchtigheid brengt én zorgt voor devaluatie van het origineel. Door alle mokken, kussens en posters met zonnebloemen, heb je Van Gogh's zonnebloemen al gezien voor je ze gezien hebt. Tegelijkertijd - in de categorie elk nadeel heeft zijn voordeel - is het wel zo dat technische reproduceerbaarheid de kunst bij de elite vandaan haalt en bereikbaar maakt voor een groot publiek.
Foto
Terug naar het begin. Rembrandt aan de muur en Mondriaan op je servies. Om te beginnen met het laatste. De Mondriaan op de theemok, als pars pro toto voor elk kunstwerk dat we gereproduceerd willen zien. Waarom? Omdat we de emotie die ons trof toen we in het museum het werk voor het eerst zagen, willen vasthouden? Of willen we toe-eigenen en bezitten? Dat lijkt tegenstrijdig met het consumptie-tijdperk waar in we leven waarin we niet meer bezitten maar gebruiken en dan weer afstaan. Niet downloaden maar streamen, niet uitprinten en vastnieten maar opslaan in de cloud. Of willen we het kunstwerk op ons Iphone-hoesje, eigenlijk gewoon als leuke gadget? Waarmee het niet meer om het kunstwerk gaat maar om definiëring van de identiteit van de bezitter van het hoesje. In dat geval kan Benjamin zijn punt niet duidelijker hebben gemaakt: devaluatie van het origineel. Van kunstwerk tot decoratie.

Dan de nieuwe Rembrandt. Kun je daar wel van spreken? Is het een werk van de hand van Rembrandt en is de grote meester hiermee weer tot leven gebracht? Nee, natuurlijk niet. Dat was puur marketing. Rembrandt is dood, schilderen zal hij niet meer. Het door The Next Rembrandt gemaakte werk is ingenieus en levert ongetwijfeld veel waardevolle informatie op maar een op zichzelf staand kunstwerk is het niet. Daarvoor ontbreken de hand van de maker en zijn artistieke keuzes. Iets anders wordt het wanneer iemand met behulp van deze techniek uit eigen naam iets nieuws maakt. Iets echt nieuws, dus niet op basis van kopiëren van een ander maar op eigen artistieke overwegingen. Natuurlijk is dit ook niet klip en klaar en zijn er heus wel grijze gebieden en discutabele voorbeelden denkbaar maar door de bank genomen, kunnen we misschien wel zeggen dat kunst in originaliteit zit en dat originaliteit en reproductie niet samen gaan. Met andere woorden, de Nieuwe Rembrandt is een contradictio in terminis. Rembrandt is dood, leve Rembrandt.

***
*Noot: Er zijn verschillende versies van Benjamin's essay bekend. Daarvan zijn weer verschillende vertalingen en bewerkingen in omloop. Zie hier voor een uitleg en (in het notenapparaat) links naar pdf's van een aantal versies. Voor deze blogpost is gebruikt gemaakt van de Nederlandse vertaling, uitgegeven door Sun (1996). Voor meer info mail naar [email protected] Voor een bewerkte Engelse versie zie hier als hierboven in de link in de blogpost.

'Vraagt men waarheen je schoonheid is vervlogen'

5/8/2016

 
Opgezocht, uitgeknipt en bewaard.
Deze keer geen verhaal, geen duiding, geen kwesties en geen vragen. Maar een intermezzo. Bestaande uit sonnet nummer 2 van William Shakespeare.

Soms hoor of lees je iets en dan sla je dat - misschien wel zonder dat je er erg in hebt -  goed op in je eigen 'geheugenpaleis'. Sonnet 2 is er zo één. Enkele jaren geleden horen voordragen in het kerkje in Durgerdam. Opgezocht, uitgeknipt en bewaard.

2
When forty Winters shall besiege thy brow,
And dig deep trenches in thy beauty’s field,
Thy youth’s proud livery, so gazed on now,
Will be a tattered weed of small worth held.
Then, being asked where all thy beauty lies,
Where all the treasure of thy lusty days,
To say within thine own deep-sunken eyes,
Were an all-eating shame and thriftless praise.
How much more praise deserved thy beauty’s use,
If thou could answer, ‘This fair child of mine
Shall sum up my count and make my old excuse,’
Proving his beauty by succession thine.
                This were to be new-made when thou art old,
                And see thy blood warm when thou feel’st it cold.

Als veertig winters je gelaat belagen,
Je schoonheid slagveld wordt, doorgroefd, doorleefd,
Is ’t fier kleed van je jeugd, nu vol behagen,
Een lorrig vod waar niemand meer om geeft.
Vraagt men waarheen je schoonheid is vervlogen
En waar de winst is van je wilde tijd,
En zeg jij: in je diep verzonken ogen,
’t Zou loze lof zijn die ten hemel schreit.
Je schoonheid was beter besteed als jij
Ten antwoord geven kon: ‘Zie, mijn mooi kind
Somt op wat ‘k ben en pleit mijn leeftijd vrij,’
Daar jij je schoonheid in hem wedervindt.
                Je was in hem vernieuwd al werd je oud,
                Je bloed zou warm zijn, ook al voelde ’t koud.

Vertaling Peter Verstegen

***


Sonnetten, William Shakespeare, vert. P. Verstegen, Van Oorschot Amsterdam 2008.
    Kunstkwesties blog. Over de meest uiteenlopende kunstkwesties.

    Over musea, exposities, literatuur, onderwerpen uit de actualiteit en meer.

    Op de hoogte blijven?
    Volg ons op social media en abonneer je gratis op dit blog
    via e-mail.
    abonneren
    Foto

    Archives

    December 2023
    December 2020
    September 2020
    September 2019
    October 2018
    December 2017
    October 2017
    September 2017
    July 2017
    June 2017
    May 2017
    April 2017
    March 2017
    February 2017
    January 2017
    December 2016
    November 2016
    October 2016
    September 2016
    July 2016
    June 2016
    May 2016
    April 2016
    March 2016
    February 2016
    January 2016
    December 2015
    November 2015
    October 2015
    September 2015

    Categorieën

    All
    Algemeen
    Beeldende Kunst
    Exposities
    Filosofie
    Fotografie
    Literatuur
    Opera
    Podiumkunsten

    Auteur

    Saskia Hazelhoff

    RSS Feed

Kunstkwesties © 2024 Privacyverklaring